Historia Parafii

Miejscowości takie jak Chodel przez całe wieki, rozwijały się jednocześnie z parafią. Od tego jaka była parafia, zależał rozwój miasta. Chodelska historia nie była przypadkiem odosobnionym. Jej dynamiczny rozwój także zależał od wielu czynników, z których sprawy wokół religijne i wyznaniowe należały do najważniejszych. Rok 1326 jest rokiem, z którego pochodzi pierwsza, najstarsza wzmianka źródłowa potwierdzająca istnienie ośrodka duszpasterskiego w Chodlu. Chodel zaczął pełnić funkcje ośrodka duszpasterskiego od roku 1541, kiedy to Maciejowscy przenieśli parafię do nowo lokowanego miasta. Położone ono było 35 km od Lublina, w kierunku południowo-zachodnim.
Posiadanie praw miejskich nie zapewniło miastu pomyślnego rozwoju gospodarczego. Przez cały okres istnienia zachowało ono rolniczy charakter.
Jedną z osobliwości tego rolniczego miasteczka był fakt znajdowania się na jego obszarze, począwszy od roku 1616, trzech świątyń: kościoła kłodnickiego p.w. Św. Piotra Apostoła, kościoła parafialnego p.w. Św. Trójcy i Narodzenia NMP w Chodlu oraz świątyni jezuitów na Lorecie. Z tego miasta wywodził się również prymas Polski Bernard Maciejowski, który sprowadzając jezuitów przyczynił się tym samym do uczynienia z Chodla ośrodka kultu maryjnego. Najstarszy opis parafii i kościoła w Kłodnicy zamieścił średniowieczny kronikarz Jan Długosz w "Księdze uposażeń diecezji krakowskiej".
Nadmienić należy, że kronikarz większą uwagę poświęcił kwestii uposażenia, niż samemu opisowi ośrodka duszpasterskiego i jego funkcjonowania. Dlatego też informacje odnoszące się do parafii są bardzo skąpe. Erygowana w I połowie XVI wieku parafia Chodel należała do jednych z najstarszych ośrodków duszpasterskich na Lubelszczyźnie i w diecezji krakowskiej. Powstała ona na terenie posiadającym wcześniejsze tradycje ośrodka kultowego, a nie na tzw. surowym korzeniu
Niewątpliwie ten fakt zadecydował o religijnej specyfice samego miasteczka, w którym znajdowało się trzy świątynie i gdzie szczególną czcią była otaczana Matka Boża Loretańska. Nie bez znaczenia była również obecność jezuitów na Lorecie należącym do parafii. Podejmowali oni stąd akcję misyjną na sąsiednich terenach, na których szerzył się protestantyzm. Działalności zakonników parafia zawdzięcza pozostanie ludności przy religii katolickiej. W każdej parafii bardzo ważną rolę spełniały miejsca kultu, przeznaczone do sprawowania czynności liturgicznych i praktyk religijnych przez duchowieństwo i wiernych. Miejsca kultu to obiekty sakralne, które znajdowały się na terenie parafii Chodel w minionych wiekach: kościół parafialny p.w. Św. Trójcy i Narodzenia NMP, kościół jezuicki
na Lorecie, a także kościół p.w. Św. Piotra.

Kościół parafialny:

Centrum ośrodka duszpasterskiego stanowi kościół parafialny. Wyróżniał się spośród miejscowego budownictwa specyficznymi cechami architektonicznymi oraz prestiżem jaki posiadał. Budynek świątyni służył nie tylko do celów czysto religijnych, ale wykorzystywano go między innymi do zwoływania sejmików szlacheckich, czy też jako schronienie dla miejscowej ludności w czasie wojen i klęsk żywiołowych.
Fundatorami kościoła parafialnego w Chodlu był ród Maciejowskich, herbu Ciołek. Maciejowscy należeli do starego rodu szlacheckiego, który swą siedzibę posiadał w Sandomierskiem – w Maciejowicach. W roku 1517 Maciejowscy nabywają na prawie magdeburskim miasto Chodel, które stało się centrum ich dóbr i zarazem siedzibą parafii.
Fundatorem kościoła parafialnego w Chodlu był kasztelan lubelski – Bernard Maciejowski. Natomiast w protokole wizytacyjnym z roku 1603 znajduje się wzmianka o fundatorze – Samuelu Maciejowskim, który był synem wspomnianego kasztelana. Przypuszczać można, że akt fundacyjny wystawiony został przez kasztelana Bernarda Maciejowskiego, natomiast budową i jej sfinansowaniem zajęli się bezpośrednio synowie kasztelana: Samuel i Bernard – ojciec późniejszego prymasa, również Bernarda Maciejowskiego.
Za współufundowaniem przez drugiego syna kasztelana lubelskiego – Bernarda świątyni chodelskiej przemawia marmurowa płaskorzeźba umieszczona po północnej stronie nawy głównej. Przedstawia ona postać męską, ubraną w zbroję rycerską.
Konsekracji kościoła parafialnego w Chodlu dokonał bp włocławski Hieronim Rozrażewski, a nie miejscowy ordynariusz diecezji krakowskiej. Biskup włocławski mógł tego dokonać po wcześniejszym uzyskaniu pozwolenia od ówczesnego biskupa krakowskiego – Piotra Myszkowskiego (1510-1591).
Konsekracja świątyni chodelskiej nastąpiła 28 VIII 1584 roku. Podczas tego uroczystego aktu, biskup Rozrażewski nadał świątyni podwójne wezwanie, czyli patrocinium: Św. Trójcy i Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Patrocinium Św. Trójcy (SS. Trinitatis) należało do najstarszych wezwań w Kościele. Zaliczane było do grupy wezwań tzw. trynitarnych, w odróżnieniu od drugiego wezwania –
Narodzenia NMP (Beatissimae Virginis Mariae), które było wezwaniem maryjnym. Omawiając problem wezwania kościoła parafialnego w Chodlu należy się zastanowić nad jeszcze jednym bardzo istotnym zagadnieniem, które bezpośrednio wiąże się z nim. Otóż, dlaczego wraz z przeniesieniem centrum parafii z Kłodnicy do Chodla doszło jednocześnie do zmiany wezwania kościoła parafialnego?
Przy konsekracji niejednokrotnie nawiązywano do tradycji i podczas poświęcenia nowego kościoła bardzo często zdarzało się, że nowej świątyni nadawano właśnie stare wezwanie. W przypadku chodelskiej parafii, wraz z budową nowego kościoła i przeniesienie do niego praw parafialnych z Kłodnicy nastąpiło nadanie nowego wezwania.
Fragmenty zachowanego aktu erekcji podają, że czynności erekcji dokonał biskup krakowski Piotr Gamrat (1487-1545). Wówczas to parafia chodelska została podniesiona do rangi prepozytury, przy której ustanowiono kolegium sześciu mansjonarzy. Natomiast godność plebana chodelskiego została
podniesiona do godności prepozyta.

Architektura:

Budowa kościoła w Chodlu przypadająca na lata trzydzieste i czterdzieste XVI wieku, nastąpiła w okresie rozwijania się w Polsce stylu renesansowego, obok silnie trwającego jeszcze gotyku. Dlatego można spotkać się ze stwierdzeniem, że a świątynia jest przykładem budowli gotycko-renesansowych.
Kościół p.w. Św. Trójcy w Chodlu został wybudowany w miejscu, które było niedostępne i z natury swojej posiadało cechy obronne. Z trzech stron świątynia chodelska była otoczona łąkami, które w przeszłości stanowiły trudne do przebycia bagna. Grube mury kościoła, wysoka wieża wznosząca się nad całością, a także zamurowane otwory strzelnicze w ścianach wieży oraz figurujące w inwentarzach kościelnych hakownice strzeleckie, potwierdzają obronny charakter budowli świątyni
chodelskiej.
Kościół parafialny w Chodlu jest świątynią orientowaną na wschód, to znaczy absyda prezbiterium jest skierowana w kierunku wschodnim, przez co zachowana została tradycja liturgiczna.
Jest to kościół jednonawowy, zbudowany z cegły gotyckiej-jednopalcówki, o wymiarach około 42 m długości, 25 szerokości i 16 wysokości. Podstawowy materiał budulcowy, jakim była cegła, uzupełniają detale kamienne w postaci bloków wapniaka. Cała elewacja zewnętrzna świątyni jest nieotynkowana.
W rzucie poziomym świątynia przedstawia plan krzyża łacińskiego, którego oś główną tworzą kruchta, dwuprzęsłowa nawa główna i prezbiterium zakończone wielokątną absydą. Natomiast w osi poprzecznej znajdują się przylegający do prezbiterium skarbiec i zakrystia oraz kostnica, w postaci przybudówki po stronie frontowej. Obok wyżej wymienionych elementów, na bryłę kościoła chodelskiego składała się także wieża. Wysokość pięciokondygnacyjnej wieży przekraczała 35
metrów.
Wnętrze kościoła składa się z trzech zasadniczych części, mianowicie prezbiterium, w którym mieści się ołtarz główny, nawa główna i kruchta.
Prezbiterium kościoła chodelskiego – o wymiarach 13m wysokości i 7,5 szerokości – jest dwukondygnacyjne. Kondygnacje oddzielają od siebie gzymsy. Oświetlają go dwa podłużne okna. Prezbiterium zakończone jest absydą, którą na zewnątrz wzmacniają dwie szkarpy. Dach na tej części świątyni jest dwuspadowy. Od północnej strony do prezbiterium przylegała kiedyś zakrystia, zaś od południowej skarbiec.
Prezbiterium otwiera się na nawę główną półkolistym łukiem tęczowym. Elementem, który można również uznać za rozgraniczający nawę od prezbiterium jest ambona, umieszczona po północnej stronie świątyni.
Długość nawy głównej kościoła parafialnego w Chodlu wraz z kruchtą wynosi około 18 m, szerokość 12, natomiast wysokość 16 m. Oświetlają ją umieszczone w ośmiu płycinach otwory okienne.
Obecność nisz zarówno w północnej, jak i południowej ścianie dzieli dodatkowo ściany na cztery przęsła. Całą nawę wraz z przedsionkiem zwieńcza dwuspadowy dach.
Na końcu nawy głównej tuż nad drzwiami wejściowymi znajduje się chór muzyczny.. Ostatnim elementem tworzącym oś główną budowli jest przedsionek, zwany też kruchtą. Kruchta kościoła chodelskiego znajdowała i nadal znajduje się w dolnej kondygnacji wieży. Posiada trzy portale i dwa otwory drzwiowe, z których drzwi główne prowadzące do nawy kościoła są dwuskrzydłowe.
Sklepienie kruchty stanowi kompilację sklepienia gwiaździstego i żebrowego. Na zworniku widnieją insygnia biskupa Samuela Maciejowskiego.
Skarbiec znajdujący się w kościele parafialnym w Chodlu miał postać przybudówki, wzniesionej po południowej stronie prezbiterium. Posiadał on cztery otwory okienne i jeden otwór drzwiowy, który prowadził na cmentarz. Obecnie w tej części kościoła mieści się zakrystia.

Po północnej stronie prezbiterium znajdowała się zakrystia.

Pierwsza wizytacja, która dostarcza wiadomości na temat wyglądu ołtarza głównego pochodzi z początku wieku XVII. Nie pozwala ona jednak dokładnie odtworzyć, jak wyglądał wówczas ołtarz wielki. Wiadomo jedynie, że był konsekrowany oraz, że posiadał mensę i portatyl murowane.
Większą liczbę informacji o wyglądzie ołtarza głównego dostarcza wizytacja z 1675 roku. Znajdowały się w nim wówczas obraz Wniebowzięcia NMP i umieszczony nad nim drugi przedstawiający Św. Trójcę. Cały ołtarz wykonany był wówczas z drewna. Wygląd ołtarza nie uległ zasadniczym zmianom w XVIII wieku. Nowościami, które zostały wprowadzone do jego wyglądu było pozłocenie ołtarza.
Istotną nowością, która została wprowadzona w roku 1785 było przeniesienie z kościoła pojezuickiego cudownego obrazu Matki Boskiej Loretańskiej. Obraz namalowany został na desce o rozmiarach 207 na 111 cm, prawdopodobnie w Weronie. Nie znane jest jednak nazwisko artysty, który go wykonał. Przedstawia on na welwetowym, czerwonym tle Matkę Bożą z Dzieciątkiem Jezus.
Obie postacie oprócz głowy i szyi, okryte są srebrną sukienką z ręcznie wykutymi złoconymi ozdobami. Na fałdach sukni znajdują się wzorzyste kwiaty. Głowy Madonny i Dzieciątka zdobią korony (Potrójna korona Matki Bożej, zwężająca się piramidalnie ku górze, wysadzona jest kamieniami i zakończona krzyżem. Dzieciątko posiada podwójna koronę bez krzyża), nad którymi roztacza się duża aureola, stworzona z 12 ośmiopromiennych, złoconych gwiazd.
Ołtarz główny kościoła parafialnego w Chodlu przez wszystkich wizytatorów, którzy na przestrzeni wieku XVI-XIX wizytowali parafię, określany był jako "wspaniały". Zachwyt budziły nie tylko rozmiary, ale również artyzm wykonania samego ołtarza.
Trudno jest stwierdzić w ile ołtarzy bocznych został wyposażony po wybudowaniu kościół parafialny w Chodlu. Założyć jednak można, że pod koniec XVI wieku znajdował się w świątyni, co najmniej jeden ołtarz.
Protokoły z wizytacji parafii Chodel, których dokonano w ciągu XVII wieku podają, że w kościele znajdowało się trzy ołtarze, dwa boczne i jeden wielki. Po południowej stronie nawy głównej znajdował się ołtarz z obrazem NMP, zaś po stronie północnej ołtarz, w którym widniał obraz Św. Trójcy.
Zwiększenie liczby ołtarzy bocznych nastąpiło prawdopodobnie pod koniec XVII lub na początku XVIII wieku. Wizytacja z roku 1721 wymienia siedem ołtarzy, które znajdowały się wówczas w kościele parafialnym, sześć z nich stanowiło ołtarze boczne. W ołtarzach tych widniały obrazy: NMP, św. Barbary, św. Trójcy, św. Krzyża, św. Ignacego oraz św. Franciszka Ksawerego.
Liczba ołtarzy uległa niewielkim zmianom na początku lat trzydziestych lub czterdziestych XVIII wieku.
Wizytator w roku 1748 stwierdza, że na wyposażenie kościoła składało się siedem ołtarzy, a wymienia faktycznie sześć. W ołtarzach bocznych znajdowały się pod koniec I połowy XVIII wieku obrazy: NMP, św. Barbary, św. Trójcy, św. Mikołaja, Chrystusa Ukrzyżowanego i Niepokalanego Poczęcia NMP.
Wszystkie boczne ołtarze były wykonane z drewna, malowane w różnorodne kolory, a także pozłacane. W wizytacji z roku 1748 wymienione zostały dwa ołtarze, których nie wymienił wizytator w roku 1721, mianowicie św. Mikołaja i Niepokalanego Poczęcia NMP. W związku z tym można przypuszczać, że w okresie jaki upłynął między kolejnymi wizytami zwierzchników diecezji, doszło do zmiany obrazów które widniały do tej pory w tych dwóch ołtarzach.
Pod koniec XVIII wieku nastąpiło ponowne zmniejszenie liczby ołtarzy bocznych w kościele parafialnym w Chodlu, do trzech.
Z ołtarzem św. Barbary związana była prawdopodobnie altaria (łac. altareołtarz) była to prebenda związana z ołtarzem w kościele katedralnym, kolegiackim lub parafialnym, nigdy natomiast klasztornym), o której wspomina wizytator w roku 1781. Jej istnienie mogło być związane z działalnością na terenie parafii bractwa religijnego – św. Barbary. Nie można odpowiedzieć na pytanie, kiedy altaria św. Barbary została utworzona, jak wyglądało jej uposażenie i obsługa duszpasterska. Pod koniec XVIII stulecia nie posiadała ona już żadnego kapelana ani też funduszy.
Dopiero z drugiej połowy XIX wieku posiadamy materiały źródłowe, które poświadczają zmniejszenie liczby ołtarzy, z siedmiu do pięciu. "ołtarzy jest pięć. Wielki nowo zbudowany, wspaniały gotyk, z obrazem Matki Boskiej Loretańskiej (imago gratiosa) z kościoła pojezuickiego, tzw. Loretu, w 1785 r. sprowadzony, Św. Barbary patronki parafii, Św. Piotra, Św. Mikołaja i Św. Kajetana.;.
Podobnie jak w przypadku wzrostu liczby ołtarzy w XVIII wieku, tak i w przypadku zmniejszenia liczby ołtarzy w XIX stuleciu nie możemy dokładnie określić, kiedy miało miejsce zmniejszenie wyposażenia świątyni w ołtarze boczne i jakie były tego bezpośrednie przyczyny.
Należy również dodać, iż po rozbiórce kościoła farnego pw. Św. Michała Archanioła w Lublinie, trafiły do chodelskiego kościoła, niektóre elementy z jego wyposażenia. Wymienić tu należy chociażby:
stacje Drogi Krzyżowej, wiszącą Ambonę oraz dwa konfesjonały.